Wilde kippen bestaan echt, maar ze zijn niet wat de meeste mensen zich voorstellen. De voorouder van alle gedomesticeerde kippen is het rode junglehoen (Gallus gallus), een wilde vogel die van nature voorkomt in de jungle van Zuid- en Zuidoost-Azië. Onze tamme kippen stammen rechtstreeks van dit dier af.
Wie denkt aan “wilde kip” ziet misschien een gewone boerderijkip die is ontsnapt en ergens in het wild rondloopt. Dat bestaat ook, maar die dieren zijn verwilderde tamme kippen, geen echte wilde soort. Het verschil is groot: het rode junglehoen is een wild dier dat nooit gedomesticeerd is geweest, terwijl ontsnapte kippen gewoon huisdieren zijn die het zonder verzorging moeten stellen.
Het rode junglehoen: de echte wilde kip
Het rode junglehoen leeft in de bossen en struikgewassen van landen als India, Thailand, Vietnam, China en Indonesië. Het is een ranke, beweeglijke vogel. De haan heeft felle kleuren: rood, oranje en goud, met een groene staart en een rode kam. De hen is bruin van kleur en valt nauwelijks op tussen het bladerdek. Dat is bewust: ze moet niet opvallen op het nest.
Qua gedrag lijkt het rode junglehoen op een tamme kip, maar is veel schuwer en alerter. Het vliegt goed genoeg om in bomen te slapen, ver uit de buurt van roofdieren. Tamme kippen zijn dat vermogen grotendeels kwijtgeraakt door eeuwen van fokken op gewicht en eierproductie.
Het rode junglehoen kraait ook, net als een haan op de boerderij. Wetenschappers denken dat precies die eigenschap een rol speelde bij de domesticatie: mensen die de vogel al vroeg temden, selecteerden op zachter en voorspelbaarder gedrag. Dat proces begon naar schatting zo’n 8.000 jaar geleden, waarschijnlijk in Zuidoost-Azië.
Andere wilde kippen uit hetzelfde geslacht
Naast het rode junglehoen zijn er nog drie verwante soorten die ook wel “wilde kip” worden genoemd, al zijn ze minder bekend:
- Grijs junglehoen (Gallus sonneratii): leeft in India, heeft een opvallend gevlekt verenkleed bij de haan.
- Ceylon junglehoen (Gallus lafayettii): komt alleen voor op Sri Lanka en staat op de lijst van kwetsbare soorten.
- Groen junglehoen (Gallus varius): leeft op Java en omliggende eilanden in Indonesië, herkenbaar aan de paarsblauwe kam zonder kartelingen.
Van deze vier soorten is alleen het rode junglehoen de echte stamvader van de kip zoals wij die kennen. De andere soorten hebben wel bijgedragen aan bepaalde rassen via kruising, maar zijn nooit volledig gedomesticeerd.
Verwilderde kippen: tamme kippen in het wild
Op sommige plekken in de wereld lopen grote aantallen verwilderde kippen rond. Het bekendste voorbeeld zijn de kippen op het eiland Kauai in Hawaï. Daar zijn ze na orkanen in de jaren negentig ontsnapt uit kippenhouderijen en sindsdien verwilderd. Ze leven in groepen, foerageren zelf en broeden in het wild. Toch zijn het gewone tamme kippen (Gallus gallus domesticus), genetisch duidelijk anders dan het rode junglehoen.
Verwilderde kippen passen zich redelijk goed aan, maar zijn kwetsbaar. Ze zijn niet zo vaardig in het vermijden van roofdieren als hun wilde verwanten, en ze leggen hun eieren op de grond of in lage struiken, wat ze makkelijk bereikbaar maakt voor katten, ratten en roofvogels.
Hoe groot is het verschil tussen wilde en tamme kippen?
Het verschil in lichaamsbouw is opvallend. Een volwassen rode junglehaan weegt gemiddeld zo’n 700 tot 1.000 gram. Een doorsneehaan van een modern vleesras weegt al gauw drie tot vier keer zoveel. Tamme kippen zijn ook veel sneller volwassen door selectief fokken op groeisnelheid.
In gedrag is het verschil minstens zo groot. Het rode junglehoen is constant waakzaam, heeft een strak sociaal systeem en trekt seizoensgebonden naar andere gebieden. Tamme kippen zijn rustiger, minder alert en sterk afhankelijk van de mens voor voedsel en bescherming.
Toch zijn de overeenkomsten goed zichtbaar als je beide naast elkaar ziet. De manier waarop ze pikken, scharrelen, stofbaden en communiceren via geluiden is herkenbaar hetzelfde. De wilde kip zit nog steeds duidelijk in elke tamme kip, al is ze ver van haar oorsprong verwijderd.
Wilde kippen in de strikte zin, dus het rode junglehoen en zijn verwanten, zijn fascinerende dieren die in hun natuurlijke leefgebied steeds meer onder druk staan door ontbossing en vermenging met ontsnapte tamme kippen. Die kruising is een probleem voor de genetische zuiverheid van de wilde soort. Voor wie de oorsprong van de gewone kip wil begrijpen, is het rode junglehoen dan ook de plek om te beginnen.
